Selasa, 17 Desember 2013

EMPO DATA MANGGARAI

Ata Manggarai  siot penong  neteng  bengkok,lanarteneng tanaho'ga, mai nia mai empo'd ? Do keta  reweng beo pu'ng  empdata  Manggarai, neho:
  1.  Isi /asli / ngara  tana  Manggarai:  uku... uku.....(Liang Bua): Homo Florensiensis - Fobid
  2. Turki / Tamil :  Jermelo   (lelo  one  Damian Toda: Manggarai menari pencerahan  Histografi)
  3. Minangkabau: Masur Nera  Beang Lehang Tana  Bombang  Palapa (Toda: MMPH)
  4. Makasar: Buntu  Jene - Uku  Maras - Welo - Wela,Maras,Senda, Sama, Sano-  (Jene  Ponto -  Makasar):
  5. Sumba:  Nawun  - uku  Jima - ( sai lau Nisar - Lembor__ pinda ngger  one  Nggoang.
  6. Jawa: Mbadu (perempaun Majapahit) yang kawin dengan Kode Rae Radi nggampang Bali ( dari Narang - Todo)
  7. Belu - Timor: uku Suka di Rongga Koe - Wae Rana, Manggarai Timur 
  8. India : uku Seso sili Kota Komba Manggarai Timur ( http://travel.kompas.com/read/2016/01/20/092932427/.Ndetok.Nii.Ritual.Suku.Seso.di.Manggarai.Timur.Memberkati.Benih?utm_campaign=related&utm_medium=bp-kompas&utm_source=travel&).



Nunduk  Uku  Jima   one  Lokot, Watu Galang,  Kempo, Mbeliling, MaBar.

Tana  Sumba (Pulau Sumba, NTT)  manga  sa uku. Jima  ngasangn. Manga  perenta de adak kudut  takung   Mori  Ngaran. Takung  hitu paka mbele  ine  wai  molas. Uku Jima manga ata ine wai molas, hi Nawun ngasangn.  Denge perenta ho', iset uku Jima meser  keta naid  . Mendo naid  ise  te  teing / sondo  anak molas  te  mbele  kudut  te  takung  Mori  agu  Ngaran. Ine wai molas  hitut  kudut  mbele  ngasangn  hi  Nawun.  Apa pande  dise? Ise  bantang sama reje leleng. Hasil reje leleng  bantang  sama  dise ga... paka losi one  mai  beo  hitu. Sewulang  du  toe  di leso  takung, lako  losi  ise uku  Jima so'.  Ise dade  hia Nawun agu  naran. Ise losi one tasik.  Leti  sampang / perahu ise. Ba  le  ombak tasik  ise. Sai one  Nisar, Lembor,Manggarai, Flores.  Ngasang empo ho'  hia  Nawun (inewai). Hia  Nawun ho' agu ase  kaen  lako terus  ngger  se' (one)  Nggoang.  One  lupi  Nggoang, manga sa  beo, ngasangn  Lo'ok.  Manga  sengata  dalu nitu. ngasangn  Naga. Naga ho' manga  nanang  nawan  latang hia  Nawun.Nia nawun kole ne nggitu.  Kawing ise.  Teing  tana sebagai  tanda  pasa  ngger  one  uku diha  Nawun liset  Look, Kempo.  Beka agu  buar  ise. Tai  sala  wai,borek  sala bosel. Wae  diha  Nawun  agu  Naga  wesak  neteng  bendar, manga  neteng  tana  one  Manggarai. Ata  iwod  kaeng  sale  Lokot,Watu  Galung,Kempo, Mbeliling, Manggarai  Barat.

(sumber: http://mediainspirasi-online.com/?q=Sejarah%20Reba%20Sotor%20Jongkong)


EMPO  GOLO RONGGOT  agu  ISTANA  ULAR WETO / LALE

Manga sa  kilo. Manga  anakn. Tua anak so' Landing  ata  tuan'  umur  lewe  kid. Rantang   poso  anak te  tinu, ise  bantang te  kaeng  wa  liang  one  lupi  wae (Wae  Kembok).  Mata  bantang  dise. Ata  tua  so'  kaeng  one  liang   one ngalor  wae.  Ise  jiri  nepa (ular). Nitu  mai de  jirid  ular  sale "Istana  Ular"  sale  Weto / Lale   desa  Golo Ronggot, Welak, Manggarai  Barat. Eme  meka  kudut  mai  nitu  te  porong ular  situ, paka tua  di  one wae  de  empo  istu, iset  Golo  Ronggot. Lise  bentad. Eme  toe, toe  manga  maid  tong  ular  situ.

(Tombo  de  Kraeng  Kons - sale  mai Lalang / Lale / Weto - Desa Golo Ronggot - Wela, Manggarai Barat, Sabtu, 7 Juni 2014  wa  Cikarang / Mbaru  dise  Juan).

EMPU  JU  AGU  WAJA  LAU   SUNGA DUR

Manga  sengata  ata  tua  ende, lewe  umur. Ngasangn  hia  Ju.  Rantang   pande  wosong  anak  te  tinu, hia  tegi  kudut  dade  one  ngalor  Wae  Ncuring / Sunga  Dur. Dade  le  anak. Du  wangkan  ba  kin  hang   lise. Lahos  wa  ga...  kaeng  one  wae hi emp ho'. Hia  jiri  empo. Eme lako one  tana  masa  lako  sedek. Eme  kole  ngger  wa  wae lako  nggokok. Eme  manga  ata  kudut  lako  lage  wae  tegi  sampe  one  hia /  ise. Manga  ata  kebanca, adong  empo  so'. Toe  teing  tete  landing teing  watu  kolang. Kolang  mu'  de  empo ho  wiga  rabo. Pu'ng  nitu  mai  empo  so  rani. Eme  manga  ite  manusia rani  lise.

((Tombo  de  Kraeng  Geradus - sili   mai  Siri Mese,  Ndoso, Manggarai Barat, Sabtu, 7 Juni 2014  wa  Cikarang / Mbaru  dise  Juan).







Senin, 16 Desember 2013

NGASANG TEMPAT TE NUNDUK LAING ONE MANGGARAI

  1. Teti  Acu - Wae Libo Ndereng  - Wae  Ncuring  - Rewas - Sirimese - Ndoso.
  2. Watu Lanur
  3. Watu Pengang
  4. Watu Umpu
  5. Watu Weri Ata
  6. Watu Timbang  Raung
  7. Watu  Paung
  8. Lale Lombong
  9.  


JPS  16 Des. 2013.

Sabtu, 14 Desember 2013

NGASANG WAE ONE MANGGARAI

Manggarai:

Ke. Langke Rembong
  1. Wae Ces (one kota Ruteng)
  2. Wae Moro     - one Ruteng Puu. 
  3. Wae Lideng - - one Ruteng Puu. 
  4. Wae Nanut  - - one Ruteng Puu. 
  5. Wae Garit
  6. Wae Lerong (one kota Ruteng) -http://www.floresa.co/2014/11/04/menutup-pt-nampar-nos-atau-mengubur-masa-depan/
  7. Wae 


Ruteng:

  1. Wae Wela - Wae Sekas - 
  2. Wae Ulu
  3. Wae Siar - 
  4. Wae Kanta
  5. Wae Usang
  6. Wae Ratung
  7. Wae Wako
  8. Wae Mese
  9. Wae Rehet - Wae Mese -
  10. Wae Selong
  11. Wae Bak
  12. Wae Ireng
  13. Wae Rem
  14. Wae Toso
  15. Wae Betong
  16. Wae Lega
  17. Wae  Nciok
  18. Wae Jejor
  19. Wae Ncuang
  20. Wae Gulang
  21. Wae Kukur
  22. Wae  Mantar (https://finance.detik.com/infrastruktur/d-4522545/pembangunan-bendungan-napun-gete-di-ntt-capai-63)


  23.  
Lelak:
  1. Wae Lelang
  2. Wae  Gulang
  3. Wae Nampe  Bakok
  4. Wae Tesem
  5. Wae Garit ?
  6. Wae Cunca Polor?
  7. Wae Kolang
  8. Wae Wau
  9. ....................
Satar Mese  Barat
  1. Wae Mau
  2. Wae Mese
  3. Wae Lomba - Wae Rebo - Denge (http://komodotop.com/tours/komodo-and-wae-rebo/)
  4. Wae Kukur
  5. Wae Lolong - Mae  Mau (joke:
    Fransiskus Harum Cumang taud wae lolong agu wae mau hitu de mangan wae dading : https://www.facebook.com/gabriel.mahal.58?fref=ts  (Catatan  Frans Jelata:
    Cumang taud wae lolong agu wae mau hitu de mangan wae mantar, JPS 25 Peb. 2017)
Satarmese:
  1. Wae Mese
  2. Wae Ulumbu
  3. Wae Ajang -  di Ulumbu , Ponggeok.  (https://kupang.tribunnews.com/2021/04/02/curah-hujan-tinggi-akses-jalan-menuju-desa-wae-ajang-manggarai-tertutup-longsor)
  4. Wae Koe
  5. Wae Cepang
  6. Wae  Gelo
  7. Wae Kekek
  8.  Wae Mantar di Iteng 
  9.  Wae Wakat, desa Gulung, Satarmese (http://www.floresa.co/2017/07/26/dituduh-korupsi-bupati-deno-akan-lapor-oms-desa-gulung/)
  10.  
Kopeta/ Langke Rembong
  1. Wae  Garit
  2. Wae Lengkas
  3. Wae Ces
  4. Wae  Lerong
  5.  

Rahong  Utara
  1. Wae   Lega  -  
  2. Wae  Lampang - 
  3. Wae  Racang
  4. .......................
  5. ......................
Wae Ri'
  1. Wae Rii
  2. Wae Mulu
  3. Kenda
  4. Coco Sangge 
  5. Ling
  6. Wae Kokak
  7. Wae Decer
  8. Wae Belang  (https://voxntt.com/2022/06/23/tokoh-adat-dan-kades-dari-kecamatan-wae-rii-sambangi-kantor-bupati-manggarai/88368/)

Cibal / Cibal Barat:
  1. Wae  Kokak
  2. Wae Naong
  3. Wae  Lerong (?)
  4. Wae Renca
  5. Wae Wunut, desa Rado, Cibal (http://www.floresa.co/2017/07/26/dituduh-korupsi-bupati-deno-akan-lapor-oms-desa-gulung/)
  6. Wae Rambam
  7. Wae Poncong Pelas, Cibal Barat
  8. Wae Palo, Cibal Barat
REOK:/ REOK BARAT
  1. Wae  Pesi
  2. Wae  Kuli - wa  Wontong  - (http://www.beritaflores.com/2019/08/14/habiskan-anggaran-miliaran-proyek-irigasi-wae-kuli-ii-di-reok-barat-masih-mubazir/
  3.  Wae Petus  (Wae  Barong  Gendang Loce) (https://www.facebook.com/reel/582780680858019  -  Akun FB  Yohanes  Harwan). 
 MATIM

Poco Ranaka:
  1. Wae Reno
  2. Wae Teko
  3. Wae Wake (antara Waso desa Bea Waek dengan desa Lenang)
  4. Wae Rina di Deno, Paroki Bea Muring
  5. .....
Borong:
  1. Wae  Bobo
  2. Wae Laku
  3. Wae Reca
  4. Wae Lur (https://www.pengadaan.id/tender/detil/715461--peningkatan-jaringan-irigasi-di-wae-lur-kiri)

Rana Mese

  1. Wae Tegel
  2. Wae Rana Mese (Wae Mese)?
  3. Wae Dingin
  4. Wae Musur (https://voxntt.com/2019/09/25/garda-mutu-matim-tidak-ada-pelangi-di-jembatan-wae-musur/51871/)



 Kota Komba:


  1. Wae  Mokel
  2. Wae Kembek
  3. Wae Pake, Kisol
  4. Wae  Ngare ( Kampung Sambikoe, Kelurahan Watunggene, Kecamatan Kota Komba)
  5. Wae Moi (Desa Golo Ndele, Kec. Kota Komba) (https://kupang.tribunnews.com/2020/03/26/tragis-siswa-sma-di-borong-matim-tewas-tengelam-saat-mandi-di-kali-wae-moi-ini-kronologinya?page=2
  6. Wae Nggiring ( https://regional.kompas.com/read/2023/11/13/060049078/krisis-air-warga-di-ntt-bangun-jam-0400-subuh-untuk-timba-air-minum-bersih)
  7. Wae Mbete ( https://regional.kompas.com/read/2023/11/13/060049078/krisis-air-warga-di-ntt-bangun-jam-0400-subuh-untuk-timba-air-minum-bersih)


Lambaleda:
  1. Wae   Togong
  2. Wae  Lerong  (?)
  3. Wae Ruang (SD Wae Ruang)
  4. Wae Lawas
  5. Wae Laing (https://regional.kompas.com/read/2021/01/29/10584671/luapan-kali-wae-laing-di-dampek-rendam-5-hektar-sawah-dan-21-rumah)
  6. .........................
Congkar:
  1. Wae Lampang, batas antara kec. Congkar dengan Kec. Elar.  (https://krebadia.com/hotmiks-mudah-hancur-imbas-landasan-pasir-berlumpur/?amp=1)


 Sambi Rampas
  1. Wae  Togong
  2. Wae...................
  3. ......................
  4. .......................
  5. ...............................
 Elar:
  1. Wae Lampang, batas antara kec. Congkar dengan Kec. Elar.  (https://krebadia.com/hotmiks-mudah-hancur-imbas-landasan-pasir-berlumpur/?amp=1)
  2. Wae Anda, desa Sisir
  3. Wae Sakok, desa Sisir
  4. Watu Ling (https://www.youtube.com/watch?v=TmkOhWUsIfk&t=354s)
  5. Wae Lokom (https://www.manggaraitimurkab.go.id/berita/berita-matim/125-terang-di-desa-wae-lokom-fokus-inovasi-dan-hapuskan-perbedaan-politik-pilkada-6.html/)
  6. Wae Mese Wangka
  7. Wae Labar - Biting, Elar
  8. Wae Lenger, Menggol - Elar


MABAR

Kuwus
  1. Wae Sewe
  2. Wae  Ngele
  3. Wae Impor
  4. Wae Ngelong
  5. Wae Kadol
  6. Jembatan Alam
  7. Wae  Karas
  8. Wae Rentang (Wae Mese), batas  Wela Manggarai  dengan  Lida, Manggarai - Barat
  9. Wae Tajang Matapat - antara Rejing dengan Kotok.
  10. Wae kokak - Lewur (ngobrol dengan Tinus Tandong, 17 Juni 2017 di Rmh. Bp. Juan di Cikarang Baru).
  11. Wae Karas - Lida - Coal
Kuwus Barat
  1.  Wae Pong  (Wae No. 1 - 7, manga sale Desa Goloriwu: Wetik, Rejing - Kotok - Wol). 
  2. Wae Ruang
  3. Wae Til  
  4. Wae Songkang
  5. Wae Tajang
  6. Wae Rasang
  7. Wae Raeng  (manga  hubungan agu Mbata Raeng?)

Ndoso
  1. Wae Ri'
  2. Wae Ncuring
  3. Wae  Rawes
  4. Wae  Giro -pertigaan Puntu - Pajo?
  5. Wae Uwu (dekat Kolong - Rewas - Waning)
  6. Wae Ngele
Pacar:
  1. .............
  2. Wae  Pumpung
  3. Wae Jare......
  4. Wae  Ncuring
  5. Wae Munting, ruis Doro
  6. Wae Bobo  , Macang Pacar (https://kupang.tribunnews.com/2017/08/28/wae-bobo-macang-pacar-manggarai-barat-disurvei-untuk-irigasi-persawahan-terang) 
Boleng
  1. Wae  Jare
  2. Wae Lelung
  3. Wae Bakok Pa'
  4. Wae Ndesi
  5. Wae Teko
  6. Wae  Kuse
  7. Wae Pake
  8. Wae  Rajo
  9. Wae Lengkong (Jembatan Wae Lengkong)
  10. Wae  Mbutus (Jembatan Wae Mbutus)

Komodo
  1. Wae Cecu
  2. Wae Mese
  3. Wae Kelambu
  4. Wae Wu'l (Cagar Alam Wae Wu'l: Ada binatang  Komodo).
  5.  Wae Medu (Labuan Bajo); (http://www.floresa.co/2018/02/28/klarifikasi-juru-bicara-djudje-terhadap-pernyataan-frans-paju-leok/).
  6. ...................
  7.  
Sano Nggoang
  1. Wae Wako
  2. Wae  Lia
  3. Wae Kuta (Kula) di Nunang
  4. Wae Ndu di Nunang
  5. Wae Be'el sale Nunang
  6. Wae Sano sale Nunang  (Sano Nggoang)  (https://www.youtube.com/watch?v=a3xTVQDWE-o)
  7. Wae Mberas sale Nunang (Sano Nggoang) (https://www.youtube.com/watch?v=a3xTVQDWE-o)
  8. Wae Lilo  sale Nunang  (Sano Nggoang) (https://www.youtube.com/watch?v=a3xTVQDWE-o)

Lembor:
  1. WaeNakeng (?)
  2. Wae Kanta
  3. Wae Sesap
  4. Wae Lombur
  5. Wae Sele
  6. Wae Sewo
  7. Wae Rombok
  8. Wae Ara
  9. Wae Sepang
  10. Nengke
  11. Wae Kepe
  12. Wae Bangka
  13. Wae Wangkung
  14.  Wae Laci - desa Siru
  15. Wae Tiu Kalo - desa Siru
  16. Wae Wako
  17. Wae Jamal -Pandang, desa Tangga
  18. Wae Kako (?) 
  19. Wae Renu (di Lembor atau Welak?)
  20.  
Lembor Selatan:
  1. Wae Sewo
  2. Wae Ara
  3. Wae Mege  desa Watu Tiri, Lembor Selatan
  4. Wae Mose
  5. Wae Wene   lau  Repi - Nangan Lili,  Lembor Selatan, Maggarai Barat (https://www.liputan6.com/news/read/296493/sumber-air-tawar-di-dalam-laut)

Welak
  1. Wae Garit
  2. Wae Raho
  3. Wae Ri'i (?  - eta Wae Ri')
  4. Wae Renu (ruis Lale / Weto)
  5. Rae Rasang (Racang)

  6. .....................

 * Rana:
Ranaka - Rana Loba- Rana Mbeling - Rana  Masak - Rana Mese- Rana Poja - 
*Sano:
Sano Nggoang - sano  Limbung - Sano.....
* Cunca:
Cunca Wulang, Cunca Sekas,Cunca  Durang -Cunca Sawa  - Cunca Lolos -Cunca Lando -
* Nampar:
Nampar Macing -Nampar Masing  - Nampar Kongkong - Nampar Gak (?) -
* Tengku:
Tengku Lese -Tengku Tok
* Poco
Poco Kuwus - PocoKonde -PocoDode-PocoLikang- Poco
* Golo:
Golo Worok - Golo Ros- Golo Ronggot - Golo Momol - Golo Rotong -Poco Ndeki - Poco Rutang -
 *Nanga
Nanga Baras - Nanga Lanang - Nanga Kantor -Nanga
*Sunga:
Sunga Saung -Sunga  Dur - Sunga  Mokos - Sunga  Sedong -

Durit:
  1. Wae Mokel - Wae Koe  - Wae  Longge - Wae 
  2. Wae Garit - Wae .......
  3. Wae Wela - wae Sekas-Wae Lengkas-Wae Nenda(?) - Wae Lega - Wae Renca (Cibal Brt) -
  4. Wae  Pesi - WaeBeci -
  5. Wae Raho - Wae Kadol - Wae Wako - Wae  Naong
  6. Wae  Ces -Wea  Rem - Wae Tesem
  7. Wae  Kanta -Wae Ras (?) - Wae  Bangka - Wae  Mapar
  8. Wae Sewe - Wae.......
  9. Wae  Racang - Wae Kanta - Wae Ras - Wae Mapar - Wae Mantar - Wae Ara - Wae Bangka - Wae Lampang - Wae  Dam -
  10. Wae Kokak -Wae Kolang- Wae  
  11. Wae Mese - Wae  Tegel - Wae Rehet - Wae  Kepe-
  12. Wae Ngelong - Wae Teko - Wae Reno - 
  13. Wae Rawes - Wae ....
  14. Wae Nciok- Wae Impor - wae Nio - 
  15. Wae Ulu - Wae Pumpung - Wae Uwu (  ruis Nampong - Ponggeok) 
  16. Wae  Jare - Wae Raeng - Wae 
  17. Wae Kukur - Wae Musur - Wae Lur (?) - Wae 
  18. Wae Bobo- wae Togong - Wae .....
  19. Wae Lelang - Wae .......
  20. Wae Kembok - Wae Gelo - Wae  Lerong - Wae Jejor -
  21. Wae  Mau - Wae  Ratung - Wae Wangkung - 
  22. Wae Kepe - Wae Nengke - Wae  Ngele -
  23. Wae  Sewo - wae Ngelong - wae Teko - Wae Rempo (?)
  24. Wae Lampang - wae Dam - Wae Ras (?)
  25. Wae Pake - Wae  Raeng - Wae Rawes - Wae .....
  26. Wae Ncuring - Wae  Ruis(?) - Wae  Puing (?)- Wae Puni  (?) - 
  27. Wae Ri' - Wae  Lindi (?) - 
  28. Wae Lumba - Wae  Rebo (Satamese  Barat)
  29. Wae Moto - Cunca Ndara -   Mbeliling - Manggarai Barat
  30. ...................
  31. ...................
  32. ...................
  33. ....................


CUNCA  ONE MANGGARAI:


  1. Cunca Sawa
  2. Cunca Sekas
  3. Cunca Wae Wela
  4. Cunca  Durang - Golowelu
  5. Cunca Lembo - Pongkor
  6. Cunca Lolos -
  7. Cunca Rami -  Mbeliling
  8. Cunca Lawar - Ruteng
  9. Cunca Wulang - Mbeliling
  10. Cunca / Tengku  Lese
  11.  
  12. .........................
  13. ......................
  14. ................
  15. ...................
  16. ....................

SUNGA:


  1. Sunga  Dur ( Kolang  - Ndoso?)
  2. Sunga Saung (Rahong - Ndoso - Cibal?)
  3. Sunga Mokos (Nangalili?)


_______

Wae  ata lako ngger lau Laut Flores   (Sumber: https://edukasi.kompas.com/read/2013/07/27/0857158/Inilah.Jantung.Kehidupan.Manggarai.Raya?page=all)


  1. Wae Pesi
  2. Wae Garit
  3. Wae Ces
  4. Wae Reno
  5. Wae Teko
  6. Wae Wakr
  7. Wae Nunung
  8. Wae Kokak
  9. Wae Rii
  10. Wae Waru

Wae ata lako ngger sili Laut Sawu
  1. Wae Mese
  2. Wae Mokel
  3. Wae Wole
  4. Wae Laku
  5. Wae Bobo
  6. Wae Reca
  7. Wae Musur
  8. Wae Lolong
  9. Wae Rebo
  10.  Wae Dingin  (Bendungan Dam) 
  11. Wae Mantar  (Bendungan Dam) 
  12. Wae Dangi  (Bendungan Dam) 



JPS, ......., 24 Juni 2022


Selasa, 10 Desember 2013

DURIT NGASANG MENSIA AGU PAENG /PO'NG

Ngasang Mensia agu  Paeng:
Kaba diha Nabas
Jarang diha Zaka / Gaba
Japi diha Kani
Manuk diha Nadus
Bebek diha Get
Ela  diha  Bela
Asu diha Manus
Meong diha Leo(Peo)
Mbe diha Mel (Men /Ren)
Ikang  diha  Tina
  
Ngasang Po'ng  agu Ngasang Mensia :

Woja diha Monal
Latung  diha Kau / Markus
Daeng diha Alek
Teko  diha  Kento
Tete diha Len
Betong diha Beko (Mbero)
Gurung diha Pu (Gun)
Talok diha Alo
Belang diha Sebas
Pering  diha Keris
Lusa diha Uba
Nangka diha Mar
Kopi diha Moni
Cengke diha Teres
Penili diha  Lin (Tin / Sil)
Welu diha  Jemu (Jenu)
Pandang diha Kata
Vokat diha Rosa
Coklat diha  Kontan
Pau diha  Nadus
Jembu diha  Jenu
Muku diha Mundus
Lia  diha  Mia
Laja diha  Jata / Kala
Wunis diha Umis
Lasi Teu  diha  Teus
Selada  diha  Mar / Kata
Sayur diha Makur
Rea' diha Lena
Rea diha  Tea
Timung diha Simus
Ndesi diha Meri / Esi
Labu diha Agus 
Tago diha Alo
Kei diha Beni
Wue diha  Huber
Tese diha Teres
Moat diha  Oman
Kol diha Pon
Rosela diha Ena





Ara diha Maman/ Gaspar
Labe diha Kael 
Waek diha Valen
Sita diha Inda (Mira) / Hila
Kalo diha Alo
Teno diha Beko
Lale diha Dame
Langke diha Ansel
Raping diha Stanis
Nangka diha Ta




 
 (VMG - JPS 10 Des. 2013)

 





Sabtu, 07 Desember 2013

SASTRA MANGGARAI



GO'ET : LOMES   TOMBO   MANGGARAI (GO'ET: GAYA TUTUR MANGGARAI)



FRANS  JELATA  MANA ADAK TANA MANGGARAI

Apa  ciri - ciri   Sastra Manggarai?
  1. Membumi / Merakyat -  tersebar  di  kampung-kampung, pada  masyarakat  yang menggunakannya dan dalam beramam tutur, baik formal mapun tidak formal (spontan)
  2. Menekankan  keindahan bunyi pada  kata  atau  suku kata (durit) , e.g. la'it - pa'it, detak nggera. .....(JPS,  25 Oktober 2014) 
  3.  


Do  tarad  go'et, neho:
  1. Rapang (kiasan)      - mbeko  de  Ame  Rembong (?)  - Siasat  Si Ame  Rembong -
  2. Pangong (metafor)  - Sehak de  Ame Regang  -  Kelancangan  si  Ame Regang; Neho  Dima  pika  cie (bagaikan orang Bima  jual garam  - bual / bohong.
  3. Toming (panutan) 
  4.  


 G'oet (Sastra) Manggarai:                        lau sunga  sau'ng, le  pere  mese
  1. Ngaji tudak / torok tae /kepok
  2. Tombo adak:tiba meka - tuke mbaru - mbukut - wagal  - tombo mata  ; adak penti
  3. Dere: danding, mbata
  4. Tombo nunduk  (tura): - tura  eta  wulang, bajar  eta ntala - kepok /tehok  one  leso : Nggerang, Timung Te'
  5. Tombo turuk  empo
  6. Ngasang  data (manuk)
  7. Ngasang  beo
  8. Ngasang wae: Wae Wela - Wae Sekas ;* Wae Ngele  - Wae Mese - Wae  Rehet ; (Wae Siar -wae wako- Wae Ulu, Wae Ratung * Wae Wela, Wae Sekas,Wae Lega, Wae Nenda(?), Wae  Lengkas - ; * Wae Jejor,Wae Kembok,, * Wae Kanta, Wae Ras, Wae Racang, Wae Ara, * Wae Raho- Wae  Naong- Wae Kadol -Wae Wako - * Wae Pumpung  - Wae ........ ); *Wae Kokak-wae.....;*Wae Ri'- wae ........, * Wae Bobo -wae ........@ Wae Impor -WaeNciok,Wae  ;*Wae Sewo -wae .......'@ Wae Lelang - wae ......;   Wae  Sewo-wae Ngelong,  .........; Wae Sewe -Wae ....., * Wae Mokel -wae  koe - wae Longge -  Wae.......;@ Wae Pesi - wae ........@ Wae Ncuring, wae ......, Wae  Musur - Wae Kukur - @Wae  Rawes....,...........* Wae  Impor, Wae  Inciok, ........Wae  Sewe- wae.......;* Wae  Ces - Wae Rem- Wae ...........; Wae Toso- Wae Rombok - Wae  ....@ Wae Lelung -wae  Cecu- Wae........;Wae Ratung - wae....;  * Wae Reno - Wae Teko - Wae............* Wae  Jare -Wae Pake (?) - 
  9. CACI: Rait  Paci  Caci: Rait: Lalong  Kador  reba  golo Karot; Paci: Kala  Rengga
  10. Labar: Persao - kuke
  11. Bundu: Ninik riti run hi empo, apa  hitu? Toe nganceng wengkeng tiwu lewe?
  12. Mbeko - teke  bija: mbeko toka  usang / mbeko pengele / ba tara data. , rapang: jing-perjing, setang-persetan, kapu tana lopat mata, lengkang hau jing (jin atau setan, enyalah engkau kuasailah wahai penguasa tanah dan biarkan mata setan buta terhadap tanaman kami).
  13. Danung  tombo  witek /gejek /wange / : Duti wulu pu....(tes), raut wulu  ma....(nuk); hamang wulu ka... (ba), deko  wulu te...(mbong); witek caring inewai:   ongga   rae.. (lampu kin) - .lang pu  kin;  witek karing ata rona: usang le  wela  e... (lewe   ... lae').
  14. Sano/ Rana: Raka Ka,Rana Masak - Rana  Kulan - RanaPoja- ; Sano Nggoang - Sano Limbung -
  15. Watu: Watu Pengang /Watu Umpu - Watu  Timbang Raung, Watu Lanur - Watu Langkas - Watu Weri - Watu Todo - 
  16. Nampo- wada: ..............
  17. Tombo nipi:
  18.  Tol / Wada / Mawang / Nunda
  19. Puisi  : Go'et  Toing
  20. Embong anak (one  mbaru  ko  dere  embong Anak de  Mori  Kraeng  one  Misa  Natal-) ko lorang  (mata  ata  ko  lorang  du  Mata  Mori  Yesus neho du Jumat Sengsara /  Paska 2002  one  Golowelu, ba  liset  stasi  Lewur ).
  21. Lorang / retang du walu mata: "Esy, lako de  hau  enu...pande  keti seli, rowek  roweng. Longar  lo'ang,  lingot  kilo. Salang  wada go, sopel  mose". (Lorang de  ende Get / Yustina Jelita - Golo Karot Lembor, du  rowa ende  Megy, Sisilia Sangur. Esy meninggal pada 29 Oktober 2014 di RSU  Ruteng). Aku telpn Yustina Jelita pada  30 Oktober 2014.
  22.  Lorang  sebagai  balada  duka  kematian:  Orang Manggarai  tetap menunjukkan keseniannya dalam segala aspek kehidupan, dalam duka sekalipun. (https://www.youtube.com/watch?v=E3kcewESiWQ)


 SASTRA MANGGARAI DALAM BINGKAI 
  1. SYAIR  NYANYIAN,  
  2. PACI - CACI, GOE'T dan  
  3. NUNDUK / TURA
  4. NGASANG  ( OKOT /OTENG/TANDIK),
  5.  LORANG
  6. Ngaji:   n  Nampo  - Wada
  7. Kepok
  8. Torok
  9. Tudak
  10. Mbeko  (Toka  usang):
    jing-perjing, setang-persetan, kapu tana lopat mata, lengkang hau jing (jin atau setan, enyalah engkau kuasailah wahai penguasa tanah dan biarkan mata setan buta terhadap tanaman kami).
  11. Bundu
  12. Tul / mawang / Rabo :  - wada palak one wie nendep : ...haut lako wie hitu nahi jiri sing taka sili, wela teke peang -
  13. Labar: Persao ndaki ndekek na'one leleo keles - kuke maku ke.hang tete ta'... & Api koe , Lako salang  bombang - boang,
  14.  Katut  anak reak: Gerak tana  medak, kakor  lalong  ngadok, gula ngo  duat, mane ngo pante / teku wae.
  15. Nunda /Tul: Nahi sanga  le  kaka - sabot  le  nggaro;  Nahi mempo neho  elong,  taung neho saung; nahi doro le  ronco, wa'  de  mbang ; nahi  kus  neho  kundung, dango neho tago; nahi pur  le  buru, sanga  le  awang
  16. TILIR   - PIDIK:  (Denge  le  hau  Mori Agu Ngaran. Ta Wa - awang eta. Hau Tana hektar L:  Eme ngo'  manga to'  nolak  gaku latang te bukan ha L   pu'ng du wangkan wiga siri  sawan,  Aku paka uwa  haeng  wulang  langkas haeng ntala. Bok gula, lebo mane. Landing eme ngo kali,  toe  manga  to'  nolak daku, toe manga dempul wuku tela lime gaku te sake sawa Ha L,  aku  mata  peset. Eme te tu'ng  neho  jaong  diha K....., toe  manga to' nomber  gaku one sawa  Ha  L  hitu, mempo neho elong, puta  neho  munak aku. Landing, eme manga to'  nolak gaku,  aku paka  lempo  haeng  leso, uwa  gula,   bok leso. Landing  hia  hitut  sapu neho  napung, koso  neho lo'  kaut kamer daku,  mata peset agu mata  dontung, mempo neho elong  pu'ng  one  mai  hia, anak , empo agu  waen.  Meu Ende  agu  Ema, meu ata  saksin Tilir / pidik  dami ho'. ---- Ngobrol  dengan  Largus Gagut - GK -  WN - Lembor,   - via  Telepon, 21 September 2014)NB: Tilir / Pidik ho': pada Kamis , 21 Januari 2011.  Kraeng K.  meninggal 20  September 2014.



Dere Manggarai, do tarad, neho:
  1. Danding
  2. Mbata
  3. Sanda
  4. Sae (Kaba):

Lorang sebagai tangisan duka Manggarai bernilai Sastra tinggi  (Lorang mata manusia / Mori Yesus)
(Bekasi  14 April 2013)

Sigu =mengisahkan.
Tandik= ....................., tandik = tombo laing / okot laing

Ca iling  watu asi  -   Ce elung watu renting  ----- apa  betuan?
Neka sikah manuk kina
Neka sonda manuk mokang
Neka sik manuk ringking

Penti weki
Peso beo
Neka gege leles
Neka lako nggando.


sing taka sili, wela taka peang.

 Tepo tidek -lolo  rimang


Pong Pere ... loda welu  lonto

Kokak  koak, lando  woja , lando woja lepot  nai ge.......



Go'et:
Awon ndaot  rembit  nggepit = Rusa sudah lewat baru  jerat jatuh  (Sudah terlambat).
Awon lawo rembit  nggepit = Tikus sudah lewat baru  jerat jatuh
Recek sempe, repeng  / welet teke = Perangkap berbunyi, cecak kedapatan (ketangkap)

JPS, 1 Peb. 2017



LABAR DATA MANGGARAI

Du  Koe:

1. Pande  ipang:  mose  one  kilo:pati  hang -pake mangko pande  one  mai tana  pande  golo, pande  nuale siku, sorang  wae sio, jiri  lewing,teneng  hang  agu ute, ikang , nuru,  poli  hitu  pati,one piring  -pake saung muku -senduk-haju -:hode haun,ho-dakun , ho de haun-ho- dakun - ,hang  ga : nyam-nyam ,nyam-nyam..., cucipiring-wear.
2. Teka watu: lating  gepuk kerja :  dengka -dangka nai:  anggom  wa tana /banggang -  deko eta awang-lati bilang:Matematika/ berhitung (inewai).
3. Rojok - saung muku  te  pande  lose (inewai):luni,   roto, penggek (inewai).
4.Maen Karet / tali  merdeka -Inewai
5.Maeng  Cina -:lati  lompat - tepat
6.Maeng tepeng lili ko: (petak umpet):tepeng lili ko  tanda  ko -inewai ata rona
7.Labar Haju  / Kayu : ata rona
8. Labar / banga  Welu:
9. Maeng Tenggara
10. maeng ball: bola pongo (pestik) / rokot; bola  puni, bola  pompa
11. Maeng lako salang  bombang -boang: Lako salang  bombang -boang
12. Ngo lengga remang  - duat
13. PERSAO -Per - per  sao ndaki -ndekek  na' one  lele o  keles....KUKE  MAKU KE:Kude maku ke,
      hang  tete ta' hia ka lopo nangka, hang tete helung hia tekur lobo ngencung,  kuke  maku  ke.....
14. Tumbu -Tumbu  branga  -brangawina  rum, rum tata  lele retum - tum, sembayang kapitan   buka satu di bawah........
15. Impong  poe pudene -pudene impong porung  impong  kruang -kuang.......
16. Susten: Su - sula - su.. sus...ten....Katarina  limpang  sut... (Watu-kerta -Gunting)
17.Paki mangka - ata  rona :sama  laki  toto rani
16.Labar caci: nggiling  pake one  mai  leka, larik  pake  wase  lincor
17. Labar  Kelereng / kendekar
18.Labar  oto  haju, ba  haju pake  oto, labar  tobrak  taud  oto.
19. Lako  pake  haju  - dongkar, hit  pande salib  one  dongkar poli hitu pusi  one  haju wao ponggo / toso






Du reba .molas
1.Krangkuk  alu
2.Bola  kaki / voly / takraw / badminton

3.. Caci /danding

Du Tua'
1. Sanda /mbata /
2. CACI:
3.Ndurung (embong anak): Nding ndaka nding... ndaka  nding... ndaka  nding.... Eme ga... eme  tua  ga....  seka wulu ga... wulu  pen....